نقش پرورش ماهی تیلاپیا در اقتصاد مقاومتی: اولویت‌ها و آینده‌نگری

شفقنا اقتصادی- دکتر ایرج هاشم زاده سقرلو (متخصص ژنتیک و اصلاح نژاد آبزیان) عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد طی یادداشتی به بررسی مزایا و معایب پرورش ماهی تیلاپیا در ایران پرداخت.

 این استاد دانشگاه در این یادداشت که به صوت اختصاصی برای «شفقنای اقتصادی»‌ نوشته شده آورده است:
در سال های گذشته به ویژه از سال ۱۳۸۷ ماهی تیلاپیا توسط موسسه تحقیقات شیلات برای انجام تحقیقات وارد کشور شده است. از زمان یاد شده تاکنون سازمان شیلات و موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور تلاش-های قابل توجهی را برای تجاری سازی، تکثیر و پرورش ماهی تیلاپیای نیل انجام داده اند. دلیل این پافشاری، رشد، تکثیر و قدرت سازگاری گونه یادشده در انواع بوم سازگان آبی بوده است. از سایر دلایل شیلات و حامیان توسعه پرورش ماهی یادشده در کشور راهیابی آن به بیشتر کشورهای جهان و عقب ماندن ایران از قافله پرورش دهندگان تیلاپیا است. از سوی دیگر سازمان محیط زیست و مخالفان ورود ماهی تیلاپیا با استناد به پیامدهای ورود این ماهی در رابطه با تهدید منابع آب شرب، انقراض یا تحلیل ذخایر ژنتیکی بومی در سایر کشورها و همچنین بر پایه نتایج تأسف بار ورود گونه های مشابه تیلاپیای نیل به استان خوزستان، با ورود این ماهی مخالفت می کنند. متأسفانه با ورود ماهی تیلاپیا به استان خوزستان در مناطقی مثل شادگان، فراوانی ماهیان بومی کاهش چشمگیری داشته است و بیم انقراض آنها می رود. سازمان محیط زیست و مخالفان ورود ماهی تیلاپیا ضمن مخالفت با ورود این ماهی، از ضرورت استفاده از گونه های ارزشمند بومی به آبزی پروری حمایت می کنند. از نظر سازمان محیط زیست و مخالفان ورود ماهی تیلاپیا، حفاظت و بهره برداری از ذخایر بومی مثل ماهیان خاویاری و سایر گونه های بومی می تواند ضمن تأثیر در روند حفاظت از حریم زیستی کشور و ذخایر ژنتیکی که جزء ثروت های ملی محسوب می شوند، در ایجاد معیشت پایدار و بسیار با ارزش تر از اقتصاد تیلاپیا محور برای نسل امروز و آینده ایران اسلامی نقش بسزایی داشته باشد. برپایه اظهارات کارشناسان شیلات کشور در مناظره ای که اخیراً در رادیو گفتگو برگزار شد، گونه های بومی اقتصادی نیستند و همین امر دلیل عدم تأکید بر این گونه ها و انتخاب ماهی تیلاپیا است. در کنار موارد یادشده متخصصان شیلات کشور به نگرانی های سازمان محیط زیست در رابطه با تکثیر غیرقابل کنترل ماهی تیلاپیا با راه کار تولید و پرورش جمعیت های تک جنس پاسخ می دهند. در مجموع سازمان شیلات تیلاپیا را مظهر اقتصاد مقاومتی و محیط زیست این ماهی را مخالف شعاعر اقتصاد مقاومتی می داند. ظاهراً در این بحث و جدل نکات و اولویت بندی های منطقی و مهمی مغفول مانده است که در این یادداشت نکات یادشده طرح و یادآوری می-شوند.

با نگاهی به نقشه راه توسعه آبزی پروری تهیه شده توسط سازمان شیلات، نام بسیاری از گونه های ماهیان بومی به عنوان ماهیان در اولویت تجاری سازی فهرست شده است که می توان در میان آنها به ماهیان خاویاری، ماهی آزاد دریای خزر، ماهی سفید، ماهی سونگ، گطان، شیربت و … اشاره کرد. در بیانات مقام معظم رهبری در رابطه با اقتصاد مقاومتی نظر ایشان بر لزوم استفاده از توانمندی های درونی کشور است. توانمندی های درونی کشور را می توان شامل دانش بومی، نیروی انسانی، منابع معدنی، نفت، منابع طبیعی، جاذبه های فرهنگی-تاریخی و … دانست. در این دیدگاه می توان ذخایر ژنتیکی کشور را به عنوان یکی از منابع و توانمندی هایی طبقه بندی کرد که منحصر به جغرافیای ایران اسلامی است و می تواند به عنوان یکی از اهرم های تأثیرگذاری کشور در زمینه اقتصاد و محیط زیست، همگام با آرمان های اقتصاد مقاومتی و چشم انداز ۱۴۰۴ مطرح شود. در این راستا حفاظت و بهره برداری از این ذخایر به عنوان یکی از ارکان توانمندی های داخلی ضرورت پیدا می کند. اما در این رابطه این سوالات در ذهن متبادر می شوند که آیا گونه های بومی، اقتصادی هستند؟ آیا می توان آنها را به نام ایران به عنوان منابع پایدار و تجدیدشونده به ثروتی همیشگی تبدیل کرد؟ از نظر علم زیست فناوری و اصلاح نژاد پاسخ به این سوال مثبت است. در حال حاضر بدون شک تنوع ژنتیکی ذخایر بومی بیشتر از آینده است و می توان از این تنوع برای اعمال برنامه های اصلاح نژاد و تجاری سازی ذخایر بومی بهره گرفت. زیرا یکی از ملزومات اصلاح نژاد گونه های بومی، وجود تنوع ژنتیکی است که بتوان از میان آن دست به انتخاب ترکیبات بهینه زد. فرآیند اصلاح نژاد و انتخاب ژن های مطلوب در ذخایر بومی فرآیندی زمان بر است و متأسفانه در این زمینه کار خاصی انجام نشده است. فعالیت های شیلات تنها در زمینه تکثیر تعدادی از ماهیان بومی خلاصه شده و برنامه اصلاح نژاد در مورد آنها پیگیری و انجام نشده است. این در حالی است که در بین ماهیان بومی جدای از ماهیان خاویاری، ماهیان با قابلیت رشد بالایی وجود دارند که ارزش صادراتی مطلوبی داشته و می توان از ذخایر ژنتیکی آنها بهره برداری نمود. باید توجه داشت که هیچ کدام از گونه های تجاری از ابتدا دارای صفات تجاری مطلوب نبوده اند و بواسطه اصلاح نژاد به شکل فعلی درآمده اند. فعالیت های اصلاح نژاد بر تکثیر و انتخاب ترکیبات ژنتیکی برتر برای پرورش استوار است که متأسفانه در ایران در رابطه با ماهیان بومی تاکنون این مراحل به اجرا درنیامده است. به نظر می رسد اظهارات متخصصان شیلات در رابطه با غیراقتصادی بودن ماهیان بومی چندان علمی نبوده و نشان از عدم وجود آگاهی علمی در این زمینه است.
سوال دیگری را می توان در این رابطه مطرح کرد با این مضمون که مگر می توان ماهی تیلاپیا را وارد کرد و همزمان در مورد ماهیان بومی برنامه های اصلاح نژاد و تجاری سازی را پیگیری کرد؟ در پاسخ باید عنوان نمود که ماهی تیلاپیا در سایر کشورها و در ایران (تالاب شادگان) اثرات مخربی بر گونه های بومی داشته است. از نظر ژنتیکی در حال حاضر هیچ شرکت/موسسه و یا دانشگاهی نمی تواند از تکثیر ناخواسته این ماهی جلوگیری کند. با این اوصاف در صورت ورود و راه یابی ماهی تیلاپیا به منابع آبی کشور، ذخایر و تنوع ژنتیکی ماهیان بومی یادشده از دست رفته و مستهلک خواهد شد. در این صورت یکی از توانمندی های کشور یعنی ذخایر ژنتیکی بومی توان و تنوع لازم برای اجرای برنامه های اصلاح نژاد و تجاری سازی و عرضه ذخایر ژنتیکی به نام ایران را نخواهد داشت و کشور و نسل های آینده از یکی از نقاط قوت خود محروم خواهند شد.

یکی از مسائلی که گاهی به عنوان مزیت تکثیر و پرورش ماهی تیلاپیا از سوی طرفداران مطرح می شود، امکان صادرات این ماهی به سایر کشورها و اشتغال زایی آن است. سوالاتی که در این رابطه وجود دارد این است که در صورت ورود ماهی تیلاپیا، آینده آن در کشور چگونه خواهد بود؟ آیا توان صادرات به سایر کشورها وجود خواهد داشت؟ آیا موجب اشتغال زایی خواهد شد؟ بر پایه داده های موجود، ماهی تیلاپیا تا قبل از دهه ۱۹۸۰ میلادی که عوارض ورود آن به صورت فعلی مشخص نشده بود به بسیاری از کشورهای جهان وارد شده است و امروزه در کشورهایی مثل ایالات متحده گونه های بومی ارزشمند را با چالش مواجه ساخته است. به هرحال ماهی تیلاپیا در کشورهایی مثل کشورهای جنوب شرق آسیا و مناطق حاره کشور چین با بهای اندکی پرورش یافته و مصرف یا صادر می شود. با توجه به هزینه های بالاتر تولید و کمبود منابع آب در ایران نمی توان انتظار داشت کشورمان بتواند در زمینه صادرات ماهی تیلاپیا از نظر اقتصادی با صادرات کشورهای یادشده رقابت کند. زیرا در بحث صادرات بهای تمام شده یکی از مزایای تجاری محسوب می شود و نمی توان این تصور را داشت که ماهی تیلاپیا در ایران ارزان تر از کشورهایی مثل چین تولید شود. با توجه به نوع عرضه ماهی تیلاپیا که به صورت فیله است، انتظار نمی رود قیمت عرضه آن در بازارهای داخلی برای اقشار کم درآمد هم مطلوب باشد. در صورتی که تصمیم بر عرضه ماهی سالم و فرآوری نشده باشد به دلیل ساختار استخوان ها و کیفیت نه چندان مطلوب گوشت، ماهی تیلاپیا بازارپسندی چندانی نخواهد داشت، زیرا در حال حاضر ماهی قزل آلای رنگین کمان با کیفیت و بهای مناسب تری در مقایسه با ماهی تیلاپیا قابل تولید و عرضه است.
با توجه به مطالبی که عنوان شد، می توان نتیجه گیری نمود که ورود ماهی تیلاپیا به کشور تا زمانی که در مورد حفاظت و بهره برداری علمی ذخایر ژنتیکی ماهیان کشور اقدام موثری صورت نگرفته و شبهه از دست رفتن ذخایر یادشده توسط این ماهی وجود دارد، در تناقض با اقتصاد مقاومتی است. لذا روال منطقی توسعه شیلات را می توان در سرفصل هایی مثل ساماندهی وضعیت وخیم ماهیان خاویاری و بازار بین المللی خاویار ایران، ساماندهی و خودکفایی صنعت تکثیر و پرورش ماهیان سردآبی، اصلاح صنعت پرورش ماهیان گرمابی و رسیدن به استانداردها و سطح علمی فنی جهانی، ساماندهی پرورش میگو، اصلاح نژاد و تجاری سازی گونه های بومی با برنامه ریزی علمی بلندمدت خلاصه کرد. در صورتی که پس از اجرای برنامه های یادشده تشخیص داده شد که ذخایر ژنتیکی کشور بی ارزش و غیرقابل تجاری سازی هستند، می توان ورود گونه های شبهه ناک و سهل الوصول را در دستور کار قرار داد. به مسئولین محیط زیست، شیلات، وزارت نیرو و سایر متولیان امور کلیدی کشور توصیه موکد می شود با اتخاذ تصمیمات و سیاست های علمی همراه با دوراندیشی های لازم و به دور از تعقیب اهداف مدیریتی کوتاه مدت (مثل ورود گونه های غیربومی)، منافع کشور، نسل حاضر و نسل های آینده را بهتر تأمین نموده و امکان تهدیدهای بالقوه زیستی و غیرزیستی کشور که به قیمت نابودی ثروت های بومی اقتصادی تجدیدشونده کشور تمام می شوند را به حداقل برسانند.

انتهای پیام